Föhn-24

Föhn, özellikle Alp Dağları gibi büyük sıradağlarda meydana gelen, pilotlar için son derece tehlikeli olabilen, genellikle yanlış anlaşılan ve hafife alınan bir hava olgusudur. Bu, rüzgarın bir dağ sırasına dik açıyla esmesiyle oluşan kuru, sıcak ve türbülanslı bir yamaç aşağı rüzgarıdır.

Yazar, Föhn’ün tehlikesini kendi deneyimiyle vurgulamaktadır. Tahminlerde Föhn olmasına ve Föhn duvarı açıkça görülmesine rağmen, yerel pilotların uçması üzerine kendisinin de havalandığını anlatır. Başlangıçta sakin olan hava, Föhn’e duyarlı bir bölgeye yaklaştığında aniden 40 km/s’i aşan rüzgarlar ve şiddetli türbülansla cehenneme dönmüştür. Yazar, %70-80’lik kapanmalarla mücadele ederken hız barını kullanmanın imkansız olduğunu ve sadece kanadı açık tutmaya odaklandığını belirtir. Bu deneyimden kurtuluşunu tamamen şansa bağlar ve Föhn’ün sadece hız barıyla aşılabilecek basit bir rüzgar olmadığını acı bir şekilde öğrendiğini ifade eder.

Föhn olgusunun temel özellikleri ve pilotlar için önemli noktalar şunlardır:

Föhn’ün Oluşumu ve Nedenleri

• Tetikleyici Koşul: Rüzgarın, Alpler gibi yüksek bir dağ sırasına dik olarak esmesi ve genellikle yaklaşan bir alçak basınç sistemiyle ilişkili olması gerekir. Dağ sırası, hava kütlesini hapsedecek kadar yüksek olmalıdır.

• Rüzgarüstü Taraf (Windward Side): Nemli hava kütlesi dağın rüzgar alan tarafına çarparak yükselmeye zorlanır. Yükseldikçe soğur, yoğunlaşır ve genellikle “stau” bulutu olarak adlandırılan bir bulut tabakası oluşturarak yağış bırakır. Bu süreçte hava kütlesi nemini kaybeder ve kurur.

• Rüzgaraltı Taraf (Leeward Side): Kuruyan hava kütlesi dağın diğer tarafına geçerken bir “hava çığı” gibi aşağı doğru çöker. Kuru hava nemli havadan daha ağır olduğu için bu düşüş hızlanır. Bu çöküş sırasında hava, “şelale gibi görünen bulutlar” (waterfall of cloud) oluşturabilir ve şiddetli bir lee rotoru (rüzgaraltı türbülansı) yaratır.

• Neden Sıcak?: Föhn rüzgarının sıcak olmasının sebebi, havanın yükselirken ve alçalırken farklı oranlarda sıcaklık değiştirmesidir. Rüzgarüstü yamaçta yükselen nemli hava, Doygun Adyabatik Soğuma Oranı’na (SALR) göre daha yavaş soğur (yaklaşık 0.65°C/100m). Rüzgaraltı yamaçta alçalan kuru hava ise Kuru Adyabatik Isınma Oranı’na (DALR) göre daha hızlı ısınır (yaklaşık 1°C/100m). Sonuç olarak, rüzgaraltı taraftaki sıcaklık rüzgarüstü taraftan 15-20°C daha yüksek olabilir.

Pilotlar İçin Tehlikeleri

• Aşırı Türbülans (Fraktal Rotor): Föhn’ün asıl tehlikesi rüzgar hızından çok, öngörülemeyen ve şiddetli türbülansıdır. Kararlı (stable) hava bir “hafızaya” sahiptir ve dağlardan aşağı yuvarlanırken oluşan türbülanslı yapısını kilometrelerce koruyabilir. Yazar bu durumu “fraktal rotor” olarak adlandırır; yani rotor içinde rotorlar oluşur. En hafif Föhn koşulları bile, sanki devasa bir rüzgaraltı (lee) bölgesinde uçuyormuş gibi hissettirir.

• Aldatıcı Sakinlik ve Ani Başlangıç: Bazen Föhn rüzgarı, vadi tabanındaki “soğuk hava gölü” tarafından engellenir ve bir süre vadiye inemez. Pilotlar bu sakinliğe aldanıp havalanabilirler. Ancak güneş vadiyi ısıtıp bu soğuk tabakayı kırdığında, Föhn aniden ve şiddetle vadiye çökebilir.

• Grup Psikolojisi: Diğer pilotların uçuyor olması, koşulların güvenli olduğu anlamına gelmez. “Sürü psikolojisi” (lemming effect), pilotları bariz tehlike işaretlerine rağmen uçmaya teşvik edebilir.

Föhn’ü Tanıma ve Tahmin Etme

• Hava Durumu Desenleri: Genellikle yüksek basıncı takip eden dönemde, rüzgarın güneybatıya dönmesi ve Atlantik üzerinden bir alçak basınç sisteminin yaklaşmasıyla başlar.

• Basınç Farkı: En önemli göstergelerden biri, Alplerin kuzey ve güney yamaçları arasında 4-5 hektopaskal (hPa) veya daha fazla bir basınç farkı oluşmasıdır.

• Görsel İşaretler: Ana sırt hattı üzerinde bir “Föhn duvarı” (Föhn wall) veya şelale gibi dökülen bulutlar en belirgin işaretlerdir. Ayrıca, lime lime olmuş gibi görünen bulutlar ve mercimek bulutları (lenticular clouds) da Föhn habercisi olabilir.

Özetle, Föhn küresel bir olgudur (Kuzey Amerika’da Chinook, Himalaya’da muson sisteminin bir parçası) ve paragliding pilotları için son derece tehlikelidir. Tahminlerde Föhn ibaresi varsa, uçuş yapmaktan kaçınılmalıdır. Yazarın da belirttiği gibi: “Föhn, sizi ağaçlara veya daha kötüsü kayalara fırlatmadan önce kaç saatlik uçuşunuz olduğunu sormaz”.